در این مطلب از گهر معنی دقیق و کامل درس 6 فارسی دوازدهم را با عنوان نی نامه از مولانا را مورد بررسی قرار می دهیم .این مطلب برای درک بهتر مفاهیم و آمادگی در امتخانات برای دانش آموزان تهیه شده است . این درس یکی از آثار مولانا که آغاز مثنوی معنوی محسوب میشود و درباره دوری انسان از اصل خویش است .

معنی درس ۶ فارسی دوازدهم
بشنو این نی چون شکایت میکند از جدایی ها حکایت میکند
معنی : از این نی حکایت بشنو، هنگامی که از فراق، جدایی ها و روزهای هجران شکایت میکند
- چون: زمانی که، آنگاه
- شکایت و حکایت: نقش مفعول
- بیت: سه جمله.
- نی: استعاره از مولانا یا انسان آگاه و آشنا با عالم معنا
- شکایت و حکایت: جناس ناقص اختلافی
- حکایت و شکایت کردن نی: تشخیص
کز نیستان تا مرا ببریدهاند در نفیرم مرد و زن نالیده اند.
معنی: از روزی که مرا از نیستان (عالم معنا) جدا کرده اند، همه آفرینش همراه با من از دردِ فراق، نالیده اند
- نیستان: جای نی، نیزار
- تا: از لحظه ای که
- ببریده اند: قطع و جدا کرده اند
- *نفیر: فریاد و زاری به صدای بلند
- بیت: دو جمله
- نیستان: استعاره از عالم معنا
- مرد و زن: تضاد و تناسب و مجاز از همه هستی و انسان ها
- واج آرایی «ن».
سینه خواهم شرحه شرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق
معنی: برای بیان درد اشتیاق، شنوندهای میخواهم که دوری از حق معشوق را درک کرده و دلش از درد جدایی، سوخته باشد
- *شرحه شرحه: پاره پاره؛ شرحه: پاره گوشتی که از درازا بریده باشند
- فراق: دوری، جدایی
- *اشتیاق: میل قلب است به دیدار محبوب؛ در متن درس، کشش روح انسان خداجو در راه شناخت پروردگار و ادراک حقیقت هستی
- بیت: دو جمله به شیوه بلاغی
- سینه: نقش مفعول.
- سینه: مجاز از انسان دردکشیده و عاشق
- شرح و شرحه: جناس ناقص افزایشی
- واج آرایی «ر».
هرکسی کاو دور ماند از اصل خویش بازجوید روزگارِ وصل خویش
معنی: هرکس از ریشه و مبدأ خودش دور افتاده باشد، همواره روزگار وصال خود را جستجو میکند و به آن بازمیگرد
- کاو: مخفّف که او
- اصل: ریشه
- بازجوید: جستجو میکند
- وصل: رسیدن
- بیت: دو جمله به شیوه بلاغی
- دور: نقش مسند.
- دور و وصل: تضاد
- اصل و وصل: جناس ناقص اختالفی
- تلمیح به «اِنّا لِلّه و اِنّا اِلَیهِ راجِعونَ» و «کُلُّ شَیءِ یَرجِعُ اِلی اصلِهِ».
من به هر جمعیّتی نالان شدم جفت بدحالان و خوشحالان شدم
معنی:من برای اینکه همدم و همرازی پیدا کنم و درد جدایی را با او در میان بگذارم، در میان هر جمعیّتی حاضر شدم.خواه آنان که در راه شناخت خدا، کُند هستند و خواه آنان که حالات قلبی عالی و شکوه مندی دارند.
- *بدحالان: کسانی که سیروسلوک آنها به سوی حق، کُند است
- *خوشحالان: رهروان راه حق که از سیر به سوی حق، شادماناند
- بدحالان و خوشحالان: تضاد و مجاز از همه انسان ها.
هرکسی از ظنّ خود شد یار من از درون من نجست اسرار من.
معنی:هرکسی در حدّ فهم و ادراک خودش با من همراه و یار شد؛ امّا حقیقت حال مرا درک نکرد
- *ظن: گمان، پندار
- اسرار: جِ سِر، رازها
- بیت: دو جمله به شیوه بلاغی است
- یار: نقش مسند
- اسرار: نقش مفعول.
- ظن و من: جناس ناقص اختلافی
- من: آرایه تکرار
- واج آرایی «ن»
- درون: مجاز از اندیشه و افکار.
سرّ من از ناله من دور نیست لیک چشم و گوش را آن نور نیست
معنی:رازهای من در ناله هایم پنهان است؛ امّا با چشم و گوش و حواس ظاهری نمیتوان به حقایق آن، پی بُرد.
- دور و نور: جناس ناقص اختلافی
- چشم و گوش: مراعات نظیر (تناسب) و مجاز از تمام حواس و ادراک انسان
- نور: استعاره از معرفت و بصیرت
- من: آرایه تکرار
- نور نداشتنِ گوش: حس آمیزی
- دور نبودن سِرّ: تناقض.
.تن ز جان و جان ز تن مستور نیست لیک کس را دید جان دستور نیست
معنی:با اینکه جسم و جان به هم پیوسته اند و هیچ یک بر دیگری پوشیده نیست؛ ولی کسی اجازه ندارد که جان را ببیند.
- *مستور: پوشیده، پنهان
- لیک: لیکن، ولی، امّا
- دید: دیدن
- *دستور: اجازه، وزیر
- را: حرف اضافه به معنای «برای»
- تن اول: نهاد
- تن دوم: متمم
- جان اول: متمم
- جان دوم: نهاد
- جان سوم: ضافالیه
- مستور: نقش مسند
- کس: نقش متمم.
- جان و تن: آرایه تکرار
- تن ز جان و جان ز تن: قلب یا عکس
- مستور و دستور: جناس ناقص اختالفی
- واج آرایی «ت» «ن».
آتش است این بانگ نای و نیست باد هرکه این آتش ندارد، نیست باد
معنی:صدایی که از این نی برمیخیزد، آتش عشق است و باد هوا نیست.هرکس این آتش عشق در وجودش نیست، امیدوارم نابود شود
- بانگ: فریاد، آواز بلند
- نای: نی
- نیست باد اول: جریان هوا (باد) نیست
- نیست باد دوم: نابود بشود (فعل دعایی)
- بیت: چهار جمله
- آتش اول: نقش مسند
- آتش دوم: نقش مفعول
- بانگ: نقش نهاد
- نای: نقش مضاف الیه
- باد اول: مسند
- نیست دوم: مسند.
- بانگ نی مانند آتش است: تشبیه
- باد در مصراع اول: استعاره از تعلّقات مادّی
- آتش در مصراع دوم: استعاره از عشق
- نیست باد و نیست باد – آتش و آتش: جناس تام یا همسان
- باد و آتش: تضاد و تناسب
- نای: ایهام: ۱ .حلق انسان ۲ .نی
- نای: استعاره از عشق یا مولانا
آتش عشق است کاندر نی فتاد جوشش عشق است کاندر می فتاد
معنی: سوز و گداز آتش عشق است که ناله نی را اثرگذارکرده و هر جوشش و شوری که در شراب ایجاد میشود، از همین عشق است
- کاندر: مخفّف که اندر
- فتاد: افتاد
- بیت: چهار جمله
- آتش و جوشش: نقش مسند
- عشق: نقش مضاف الیه
- نی و می: نقش متمم
- آتش عشق: اضافه تشبیهی
- جوشش عشق: اضافه استعاری
- نی و می: جناس ناقص اختلافی و مجاز از همه موجودات
- هر دو مصراع حُسن تعلیل دارند
- عشق و است: آرایه تکرار.
نی، حریف هرکه از یاری بُرید پرده هایش پرده های ما درید.
معنی: نی همدم کسانی است که از معشوق خود جدا ماندهاند. نغمه نی، راز عاشقان را فاش میکند
- *حریف: دوست، همدم، همراه
- بُرید: جدا شد
- پرده اول: اصطلاح موسیقی، صدا
- پرده دوم: حجاب و پوشش
- بیت: سه جمله
- فعل «است» در مصراع اول به قرینه معنایی (معنوی) حذف شده
- پرده اول: نقش نهاد
- پرده دوم: نقش مفعول
- نی: نقش نهاد
- یاری: نقش متمم
- نی همدم کسی باشد: تشخیص
- پرده دریدن: کنایه از آشکار کردن راز
- پرده و پرده: جناس تام (همسان)
- واج آرایی «ر».
همچو نی زهری و تریاقی که دید؟ همچو نی دمساز و مشتاقی که دید؟
معنی:آیا کسی تا کنون زهر و پادزهری مانند نی دیدهاست؟ آیا کسی تا کنون همدم و مشتاقی مانند نی دیدهاست؟
- *تریاق: پادزهر، ضدّ زهر
- *دمساز: مونس، همراز، دردآشنا
- که: چه کسی
- هر دو مصراع استفهام (پرسش) انکاری.
- نی هم زهر باشد و هم پادزهر: تناقض
- زهر و تریاق: تضاد و تناسب
- همچو نی: تشبیه
- همچو و نی: آرایه تکرار.
نی حدیث راه پرخون میکند قصّه های عشق مجنون میکند.
معنی:نی داستان راه پرخطر عشق را بیان میکند و عشقِ عاشقان حقیقی مانند مجنون را بازگو مینماید
- حدیث: سخن
- راه پرخون: راه عشق
- بیت: دو جمله
- حدیث و قصّه: نقش مفعول.
- نی سخن بگوید: تشخیص
- راه پرخون: کنایه از راه پرخطر عشق
- تلمیح به داستان لیلی و مجنون
- مجنون: نماد عاشقان ناکام.
محرم این هوش جز بیهوش نیست مر زبان را مشتری جز گوش نیست
معنی:حقیقت عشق را هر کسی درک نمی کند. تنها عاشق، محرم است؛همانطور که گوش برای درک سخنانِ زبان، ابزاری مناسب است
- محرم: رازدار، معتمد، همدم
- هوش: عشق
- بی هوش: عاشق
- مر: حرف تأکید
- را فکّ اضافه (زبان را مشتری: مشتریِ زبان).
- بی هوش محرم هوش باشد: تناقض
- زبان: مجاز از سخن
- گوش: مجاز از شنونده درد آشنا
- گوش مشتری زبان باشد: تشخیص
- بیت اسلوب معادله دارد
- هوش و گوش: جناس ناقص اختلافی
- زبان و گوش: مراعات نظیر (تناسب).
در غم ما روزها بیگاه شد روزها با سوزها همراه شد.
معنی:همه عمر ما عاشقان با سوز و گداز عشق سپری شد و روزگارمان با غم و اندوه به پایان رسید
- *بیگاه شدن: فرارسیدن هنگام غروب یا شب، سپری شدن
- بیت: دو جمله
- روزها: نقش نهاد
- غم و سوزها: نقش متمم.
- غم: مجاز از عشق
- روز و سوز: جناس ناقص اختلافی
- بیگاه شد: کنایه از سپری شدن زندگی
- روز: مجاز از عمر
- روز: تکرار
- واج آرایی «ا»
روزها گر رفت، گو رو، باک نیست تو بمان، ای آنکه جز تو پاک نیست
معنی:اگر عمر ما گذشت و از دست رفت، اهمّیّتی ندارد. اما ای عشق تو بمان؛ زیرا هیچ کس پاکتر و مقدّس تر از تو وجود ندارد.
- باک: ترس
- بیت: هفت جمله
- روزها و باک و تو و پاک: هر چهار، نقش نهاد
- آنکه: نقش منادا.
- روز: مجاز از عمر
- به روزها بگو: تشخیص
- باک و پاک: جناس ناقص اختلافی
- رو و بمان: تضاد
- گو رو: کنایه از بی اهمّیّتی.
هرکه جز ماهی، ز آبش سیر شد هرکه بی روزی است، روزش دیر شد
معنی:اگر عمر ما گذشت و از دست رفت، اهمّیّتی ندارد. اما ای عشق تو بمان؛ زیرا هیچ کس پاکتر و مقدّس تر از تو وجود ندارد.
- بی روزی: درویش، بینوا
- دیر شد: سپری شد، گذشت
- بیت: سه جمله
- سیر و بیروزی و دیر: نقش مسند
- ماهی و آب: نقش متمم
- ماهی: استعاره از عاشق
- آب: استعاره از عشق و معرفت الهی
- سیر و دیر: جناس ناقص اختلافی
- روزش دیر شد: کنایه از خسته شدن
درنیابد حال پخته هیچ خام پس سخن کوتاه باید، والسّلام
معنی:از آنجا که حال عارف کامل را انسان های خام و غیر عاشق درک نمی کنند؛ پس بهتر است سکوت کنم و سخنم را به پایان برسانم.
- درنیابد: درک نمیکند
- باید: لازم است
- والسّلام: سخن به پایان رسید
- بیت: سه جمله
- حال و سخن: نقش مفعول
- خام: نقش نهاد
- پخته و خام: تضاد
- پخته: کنایه و نماد عارف (عاشق) واصل
- خام: کنایه و نماد انسان بی بهره از عشق
- مصراع دوم: ضرب المثل
- کوتاه کردن سخن: کنایه از سکوت.

نازنین هستم؛ علاقهمند به ورزش کاراته، نویسندگی و تولید محتوا. به نوشتن مطالب سرگرمی و خبری علاقه دارم و در سایت گهر تلاش میکنم محتواهای جذاب، خواندنی و مفید برای مخاطبان تهیه کنم.